Bir ülkenin tarihindeki önemli anların simgesi haline gelen anıtlar, sadece fiziksel birer hatıra değil, aynı zamanda güç ilişkilerinin, ideolojilerin ve toplumsal yapıların birer yansımasıdır. Çanakkale Şehitliği de bu anlamda önemli bir yere sahiptir. Ancak bu anıtın gerisinde yatan soru şudur: Bir şehitlik sadece bir ulusun savaş kahramanlarını mı anımsatır, yoksa farklı toplulukların ve ideolojilerin bir arada bulunmasını mı? Çanakkale Şehitliği’nde Gazzeli olup olmadığı meselesi, bir yandan tarihsel bir soruya yanıt ararken, diğer yandan siyasal düşüncelerin, kimliklerin ve yurttaşlık anlayışlarının da sorgulanması gereken bir noktadır.
Çanakkale’de Kimler Yatıyor? Şehitlik ve Kimlik İnşası
Çanakkale Şehitliği, 1915’teki Çanakkale Savaşı’nda hayatını kaybeden Osmanlı askerlerinin anısına inşa edilmiş bir yerdir. Bu topraklarda yatanlar, sadece birer asker değil, aynı zamanda kendi ideolojileri ve kimlikleri ile birer “toplumsal simge” haline gelmiş figürlerdir. Ancak bugünün siyasal perspektifinden bakıldığında, şehitliklerin sadece ulusal kimliği pekiştiren anıtlar değil, aynı zamanda kimlikler arası çatışmaların, ideolojik mücadelenin ve güç ilişkilerinin de bir yansıması olduğunu görmekteyiz.
Özellikle “Gazze” gibi terimler, belirli topluluklar arasında kimlik, aidiyet ve ideolojik bağlar kurma aracı olarak sıklıkla kullanılır. Gazzeli bir askerin Çanakkale Şehitliği’nde yer alıp almadığı sorusu, ilk bakışta basit bir tarihi sorgulama gibi görünse de, aynı zamanda siyasal bir sorgulama alanına girer. Burada “şehitlik” ve “kimlik” arasındaki ilişkiyi çözmek için, şehitliğin toplumsal ve siyasal işlevlerini derinlemesine incelemek gerekir.
Meşruiyet, Kurumlar ve Kimlik
Şehitlik gibi kutsal kabul edilen mekânlar, iktidarın meşruiyetini pekiştiren yerlerdir. Çanakkale Şehitliği’nin inşası, bir anlamda Osmanlı İmparatorluğu’nun savaşan kimliğini ve sonrasındaki Türkiye Cumhuriyeti’nin ulusal kimliğini oluşturdu. Bu tür yapılar, sadece tarihsel bir anı olarak değil, aynı zamanda ideolojik bir sembol olarak da işlev görür. Bugün, farklı topluluklar arasında kimliklerin inşasında bu tür simgeler çok önemli bir yer tutar.
Bir siyaset bilimci olarak şunu sormak gerekir: Şehitlikler kimler için anıtsal? Herkes için mi, yoksa belirli bir ideolojiyi benimseyen bir grup için mi? Çanakkale Şehitliği, ulusal kimliği yüceltirken, bu anıtsal yapının dışında kalan toplulukların görmezden gelinmesi veya yok sayılması, devletin hegemonik ideolojisinin bir yansımasıdır. Burada güç ilişkileri devreye girer. Devlet, toplumsal düzeyde kendi ideolojisini şekillendirirken, kimlikleri ve aidiyetleri sınıflandırarak meşruiyetini sürdürür.
İdeolojiler ve Siyasal Katılım
İdeolojiler, bireylerin toplumsal yapıları anlamlandırma biçimlerini şekillendirirken, aynı zamanda onların katılım biçimlerini de belirler. Çanakkale Şehitliği, yalnızca Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminin, aynı zamanda Cumhuriyet’in kurucularının zaferinin simgesi haline gelmiştir. Buradaki şehitler, belirli bir ideoloji etrafında birleşmiş bir halkın temsilcileri olarak yüceltilir.
Ancak burada bir paradoks vardır: Eğer bu şehitlik yalnızca belirli bir ideolojik çerçeveyi simgeliyorsa, diğer kimlikler, ideolojiler ve topluluklar bu yerin dışında bırakılmış demektir. Örneğin, Çanakkale’de savaşa katılan bazı bireyler, Gazze ya da başka bir topluluktan olabilir. Ama bu, tarihsel kayıtlarda ya da ulusal bellekte yer bulmaz. Buradaki soru, yalnızca bir kimliğin mi yüceltildiği, yoksa tüm toplulukların geçmişiyle yüzleşilip uzlaşıya varılıp varılmadığıdır. Bu noktada siyasal katılım kavramı önemlidir; zira bir toplumun geçmişiyle yüzleşmesi ve farklı kimliklerin varlığını kabul etmesi, ancak aktif bir toplumsal katılım ve çoğulculuk anlayışı ile mümkündür.
Şehitlik ve Yurttaşlık: Ulusal Kimlikten Evresel Kimliğe
Bir diğer kritik nokta, yurttaşlık ve ulusal kimlik arasındaki ilişkinin nasıl şekillendiğidir. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan bu yana, yurttaşlık kavramı, belirli bir etnik ve ideolojik kimlik etrafında şekillenmiştir. Çanakkale gibi anıtlar, bu kimliğin inşasında önemli bir rol oynamaktadır. Ancak günümüzde, ulusal kimlik anlayışının evrensel bir yurttaşlık anlayışına dönüşmesi gerektiği görüşü de giderek daha fazla savunulmaktadır. Bir ülkenin geçmişine dair hatırlatmalar, yalnızca o ülkenin yurttaşları için anlamlı değil, aynı zamanda dışarıdan bakıldığında da evrensel bir değer taşımalıdır.
Bugün, ulusal kimliğin dışlayıcı değil, kapsayıcı bir anlayışla şekillendirilmesi gerektiği tartışılmaktadır. Örneğin, Çanakkale’deki şehitlik alanında Gazzeli askerlerin yer alıp almadığı sorusu, yalnızca tarihsel bir sorgulama değil, aynı zamanda yurttaşlık anlayışının bir eleştirisidir. Türkiye’nin bugün dış politikada izlediği yol ve iç siyasetteki çoğulculuk anlayışı, geçmişteki “tek kimlik” anlayışını sorgulamaktadır. Eğer Türkiye, farklı etnik kökenlere ve inançlara sahip insanları bir arada tutabilen bir yurttaşlık modeline sahip olabilirse, bu sadece iç politikada değil, dış siyasette de bir güç kaynağı haline gelir.
Meşruiyet ve Demokrasi: Birçok Kimlik Bir Arada
Meşruiyet, siyasal iktidarın halk tarafından kabul edilmesi anlamına gelir. Bir toplumun meşruiyeti, o toplumda yaşayan tüm bireylerin kimliklerinin tanınması ve saygı görmesiyle şekillenir. Çanakkale Şehitliği’nde yer alanların kimlikleri, tarihsel bir olayın hatırlatılmasıdır. Ancak, bu şehitlik, bir ulusun zaferinin simgesi olarak yüceltilse de, farklı kimlikler bu anıtın dışında bırakılmamalıdır. Çanakkale, yalnızca bir zaferin değil, aynı zamanda bu zaferin çeşitli kimlikler tarafından paylaşıldığının da hatırlatılması gereken bir yerdir.
Çanakkale’nin Evrensel Anlamı ve Günümüzün Siyasi Yansıması
Çanakkale’nin evrensel anlamı, sadece ulusal bir zaferi kutlamakla sınırlı kalmamalıdır. Bu topraklarda yatanlar, bir anlamda ortak insanlık değerlerinin de simgesidir. Birleşmiş Milletler’in insan hakları deklarasyonu gibi evrensel metinler, dünya üzerindeki farklı kimliklerin varlıklarını kabul ederken, benzer bir anlayışın iç siyasetle de uyumlu olması gerektiği söylenebilir. Eğer geçmişteki savaşı ve şehitleri sadece belirli kimliklerle sınırlı tutarsak, hem yurttaşlık anlayışını daraltmış oluruz hem de toplumsal katılımı engelleriz.
Bugün, Çanakkale’deki Gazzeli bir asker meselesi üzerine düşünecek olursak, sorulması gereken en önemli soru şu olmalı: Kimlik ve aidiyet üzerine nasıl bir anlayış geliştirmeliyiz ki, hem geçmişi hem de geleceği birleştirebilelim? Bu, sadece geçmişi anmak değil, farklı toplulukların da kolektif hafızaya dahil edilmesi gerektiğini sorgulamakla ilgilidir.